DİGİTALİS PURPUREA – YÜKSÜK OTU

Digitalis purpurea Plantaginaceae  (Sinirotugiller) ailesinden, iki yıllık veya kısa ömürlü çok yıllık, gövdesiz bir bitkidir. Doğal olarak Batı Avrupa (Belçika, Çek Cumhuriyeti, Fransa, Almanya, İrlanda, İngiltere, Norveç, İsveç, İspanya, Portekiz) ve Kuzey Afrika’da bulunmaktadır. Bugün, estetik görünümü nedeni ile hemen tüm kıta ve ülkelere dağılmıştır. Yüksük Otu, doğal olarak bulunduğu yerlerde, seyrek veya açılmış orman alanlarında, deniz kenarı kayalıklarda, dağların eteklerinde bulunmaktadır (eurytopic bir bitki olduğu için, tohumları ışık olmayan yerlerde çimlenememektedir). Cins adı Latince digitus “parmak” kelimesinden gelmektedir, çiçeklerinin parmağa benzetilmesinden dolayı kullanılmıştır. Purpurea ise Latince mor demektir, çiçeklerinin rengine ithafen kullanılmıştır. Türkçe adı Yüksük Otu ise parmağa takılan yüksüğe benzediği için verilmiştir.

Digitalis purpurea iki yıllık veya kısa ömürlü çok yıllık bir bitki olduğundan ilkbahar veya son bahar başında doğrudan bahçeye dikilebilir. Çimlenen bitkiler ilk yıl toprak seviyesinde, birbirlerine sıkıca sarılan yaprakları ile rozet formunda bir yapı oluştururlar. İkinci yıl ilkbahar veya yaz başında çiçek açarlar. İri yapraklar 10-35 cm uzunluğunda, 5-12 cm genişliğindedir, üzerleri gri beyaz ince kıllar ile kaplıdır. İkinci yılda rozet şeklinde dizili yaprakların ortasından 100-200 cm boya uzanan çiçek sapı yükselir. Çiçeklenme ilkbahar sonu veya yaz başıdır, bazen sonbaharda ikinci bir çiçeklenme görülebilir. Çan şeklindeki çiçekler sapın etrafında salkım şeklinde ve sarkmış olarak görülürler. Doğal çiçek rengi mordur, ancak kültüre alınmış bitkilerde, pembe, sarı, gül rengi veya beyaz olabilir. Çiçeklerin iç yüzü renkli lekeler ile kaplıdır. Çiçekleneme geçtikten sonra, çiçek sapının kesilmesi, ikinci çiçeklenmeyi kolaylaştırmaktadır. Meyve kapsül şeklindedir, içinde çok sayıda 0.1-0.2 mm büyüklüğünde tohum içerir. Yüksük Otu’nun doğal 4 fenotipi belirlenmiştir, bunlar: pembe lekeli beyaz çiçekli, albino sarı lekeli, açık mor çiçekli ve koyu mor çiçeklidir.

Digitalis purpurea iyi drenajlı, nemli, organikten zengin, asidik ortamı tercih eder, güneşli veya yarı güneş ortama uyum sağlar. Tohumdan kolaylıkla üretilebilir, genelde hava şartlarına bağlı olarak üretimininden 5 ay sonra çiçek açabilir. Çiçeklenmeden sonra bitki, bazen 2. yılda da çiçek açabilirler. Çiçeklenmeden sonra, çiçek sapının, dibinden kesilmesi ikinci çiçeklenme şansını arttırır. Çiçeklenme sonu oluşan tohumlar dökülerek anne bitki etrafında yeni bitkiler oluşturur ve bitki genç yavrularıyla çok yıllık gibi görünebilir. Yüksük Otu -15 °C. soğuğa dayanabilmektedir.

Bugün Digitalis purpurea’nın değişik renk ve boyda birçok kültürü üretilmiştir. Kültüre alınan bu varyetelerde çiçeklenme genelde, çiçek sapının dört bir tarafında olmaktadır, orijinal bitkilerde ise çiçeklenme sapın yalnız bir yönündedir. Excelsior hibridte beyaz, pembe ve morun değişik nüansları mevcuttur. Nektardan zengin çiçekler, arı, kelebek ve arı kuşları için çekicidir. Külleme, yaprak yanıklığı gibi mantar infestasyonu ve bit, unlu bit, salyangoz gibi zararlıları mevcuttur. Yüksük Otu’nun yaprak, çiçek ve tohumlarında bulunan kalp alkaloidleri; digoksin ve digitoksin insanlar ve bazı hayvanlar için zehirlidir, ağızdan alındığı zaman ölüme kadar gidebilen istenmeyen belirtilere sebep olurlar. Bu alkaloidler kalbin daha kuvvetli kasılmasını sağladıklarından, bitki yaprakları, tıpta kalp yetmezliklerinde kullanılan bir ilacın yapımında kullanılmaktadır.

Peyzajda Kullanımı: Digitalis purpurea ilkbahar ve yazın açan yüksek boylu uzun, gösterişli, renkli çiçekleri ile dikkat çekici bir süs bitkisidir. Sık olarak dikildiğinde, uzun saplı, yükselen çiçekleri ve iri yaprakları ile, bordürlerde, yüksek duvar veya yüksek çalıların önünde bir çiçek seti oluşturur. Ormandan açılan yerler veya doğal bahçe peyzajında kullanıldığı takdirde, kendi döktüğü tohumlar ile geniş koloniler oluşturur ve sanki uzun ömürlü bitki görüntüsü verir. Saksı için de uygun bir bitkidir.