ECHINACEA PURPUREA – EKİNEZYA

Astraceae (Papatyagiller) ailesine ait olan Echinacea cinsi, dokuz tür bitkiyi kapsamaktadır. Bu bitkiler Kuzey Amerika’nın doğu ve orta bölgelerine endemiktir. Nemli ve kuru otlaklarda bulunduğu gibi, açık orman arazilerinde de görülürler. Gösterişli büyük çiçek başları, birleşik çiçeklerden oluşmuştur. İlkbahardan yaz sonuna kadar çiçek açarlar. Echinacea adı Yunanca Echino “deniz kestanesi” den gelmektedir. İngilizce adı ”Kozalak Bitkisi”dir, çiçeğin ortasındaki kozalak görünümünden esinlenerek konulmuştur. Bazı türleri bitkisel tıpta kullanılmaktadır, bazıları da gösterişli çiçekleri için bahçelerde yetiştirilmektedir.

Echinacea purpurea Papatya ailesinin Echinacea cinsine aittir. Purpurea Latince pembe demektir,  bitki çiçek başlarının, doğal rengi olan pembeden gelmektedir. Kuzey Amerika’ya ait olan Ekinezya Georgia’dan Louisiana, Oklahoma ve kuzeye doğru Virginia, Ohio, Michigan İllinois, İowa ve Missouri eyaletlerinde bulunmaktadır. Doğada, açık orman arazilerinde ve otlaklarda bulunan bu bitkiye bazen nehir ve bataklıklarda da rastlanabilmektedir.

Echinacea purpurea rizomlu, (gövdesi toprak altında olan), çok yıllık, erişkin olduğunda 150 cm boy 50 cm genişliğe ulaşabilen bir bitkidir. Toprak üzerindeki gövdeleri genelde yumuşak kısa kıllarla kaplıdır, tepeye yakın dallanma gösterir. Yapraklar gövdenin alt kısmından çıkarlar 15X10 cm boyuta ulaşabilirler, sert bir yapıya sahiptirler yaprak kenarları tırtıllıdır. Çiçek başları 15 cm çapa kadar olabilir. Ekinezya’nın çiçek başında 200-300 kadar, doğurgan, iki cinsiyetli çiçekçikler bulunur. Orta alandaki çiçekler portakal rengidir, dışta bulunan çiçekler ise pembe-kırmızı, uçları yeşil olup 3-8 cm uzunluğundadır. Çiçeklerde tozlaşma, arı ve kelebekler tarafından yapılır. Bitki iyi geçirgen toprakları tercih etmekle beraber, toprak pH sı için fazla seçici değildir. Çiçeğin taç yaprakları pembe, yeşil, kırmızımsı pembe veya sarı olabilir. Bulunduğu yörenin iklimine bağlı olarak ilkbahar ve yaz çiçeklidir. En fazla çiçeklenme Haziran ve Temmuz aylarındadır. Sonbaharda da tek tük çiçeklenme görünür.

Echinacea purpurea drenajı iyi olan topraklarda, güneş veya yarı gölgede kolay yetiştirilir. Uyumu iyi olan bir bitki olduğundan kuraklığa, sıcağa, neme dayanıklıdır, fakir topraklarda yetişebilir. Rizom kökler zamanla aşırı sıkıştığından, 3-4 yılda bir ayrılmalıdır. Bitkinin, güllerde olduğu gibi çiçek açması için, ölü çiçek başlarının kesilmesine gereksinimi yoktur,  ancak bu işlemin yapılması bitkinin genel görünümünü güzelleştirir.

Ekinezya vejetatif yolla veya tohumdan üretilir. Vejetatif teknikler, kökten ayırma, kökten çelik alma veya gövde çelikleri ile yapılır. Kardeşlerin veya rizomların ayrılması ilkbahar veya sonbaharda yapılmalıdır. Kök ayırmaları için, kök çapının 0,5 cm olması gerekir,  bu işlem sonbahar sonu veya kış başı yapılmalıdır. İlkbaharda alınan yeni sürgünler köklendirme hormonu ile köklendirilebilir.

Peyzajda Kullanımı: Echinacea purpurea uzun çiçeklenme dönemi ve gösterişli çiçekleri nedeni ile doğal bitki bahçelerinde, çim arasında, bordur bitkisi olarak veya orman bahçelerindeki gölge alanlarda kullanılır. Düzenlemelerde sıklıkla, Rudbekya “Siyah Gözlü Suzan Çiçeği” ile birlikte dikilirler.

Ekinezya süs bitkisi olarak kullanıldığından, çiçek kalitesi ve bitki formu yönünden birçok kültürü üretilmiştir. Süs bitkisi olarak bahçelerde kullanılmasının dışında, gösterişli çiçekleri nedeniyle kesme çiçekçilik için üretimi yapılmaktadır.

Amerika yerlileri tarafından, tıbbi açıdan en çok tercih edilen Ekinezya, Echinacea angustifolia ise de, Echinacea purpureada bu amaçla kullanılmaktadır. Ekinezya türlerinden yapılan ilaçlar, anti virüs etkiye sahiptir, beyaz kan hücrelerinin yapımını arttırır. Soğuk algınlığında belirtilerin hafifleştirilmesinde ve yara iyileşmesinde kullanılırlar.

Almanya’da Ekinezya’nın toprak üzerinde kalan kısımlarından elde edilen, taze suyu, doku yaralanmalarında ve vücudun enfeksiyonlara karşı mücadelesinde kullanılmaktadır.