HETEROMELES ARBUTİFOLİA – TOYON

Heteromeles arbutifolia doğal olarak Kaliforniya, İngiliz Kolombiya’sı (Kanada) ve Meksika’ da bulunan bir çalıdır. Bitki Rosaceae (Gülgiller) ailesine aittir ve Heteromeles cinsinin tek türüdür. Cins adı “Heter”: farklı ve “Malus”: elma kelimelerinden türetilmiştir. Bitki adı, meyvesinin elmaya benzetilmesinden gelmektedir. Arbutifolia da, yapraklarının Arbutus unedo (Ağaç Çileği) yapraklarına benzemesinden dolayı verilmiştir. Bitki Asya’da bulunan “Photinia” cinsi ile yakın akrabadır, eski adı da “Photonia arbutifolia” dır. Toyon, Kaliforniya kıyısında yaşayan Ohlone Kızılderili’lerinin kullandığı isimdir. İspanyolca “Totcon” kelimesinden gelmektedir.

Heteromeles arbutifolia, herdem yeşil sık dallı bir çalıdır. 300 cm yükseklik ve 250 cm genişliğe ulaşır ancak yaşlı bitkiler çok daha büyük olabilirler. Bitkinin gri renkteki genç, pürüzsüz gövde ve dallarında, yaşla birlikte çatlaklar oluşturur. 5-10 cm uzunluğundaki eliptik yapraklarının, kenarları tırtıklıdır. Karşılıklı çıkan, 5-10 cm uzunluğundaki ve 2-4 cm genişliğindeki yapraklar, keskin dişli ve kısa saplarla dalcıklara bağlıdır. İlkbahar sonu veya yaz başında, çok sayıda beyaz, hafif kokulu 6-10 mm çapında püskül şeklinde çiçekler açar. Bu çiçekler, kışın parlak, kırmızı, bezelye büyüklüğünde meyvelere dönüşür. Meyveler ocak ayına kadar veya kuşlar bitirene kadar bitki üzerinde kalırlar.

Toyon, güneş altında veya yarı gölgede yetişebilir. Kuraklığa dayanıklıdır. Ancak drenajı iyi olduğu takdirde fazla sudan da zarar görmez. -18 ˚C soğuğa dayanabilir. Üretimi tohum veya çelikle yapılır.

Bitkinin 2 varyetesi tanımlanmıştır. Heteromeles arbutifolia var. cerina ve Heteromeles arbutifolia var. macrocarpadır. Cerina, sarı meyveli bir varyetedir. Macrocarpa, bol çiçekli ve büyük meyvelidir. 2012 yılında Toyon, Los Angeles kentinin resmi doğal bitkisi olarak kabul edilmiştir.

Peyzajda kullanımı: Heteromeles arbutifolia, kısa gövde üzerinde, dallarıyla oluşturduğu yuvarlak tacı ile herdem yeşil, güzel bir çalıdır. Özellikle kışın yeşil yaprakları ve bol sayıda, kırmızı, çekici görünümlü meyveleriyle çok gösterişlidir. Noel dekorasyonlarında da kullanılmaktadır. Bitki, yangından veya kesildikten sonra yeniden büyüme gösterir, erozyonlu topraklarda da ilk gelişen bitkilerdendir. Toyon, sıklıkla çit bitkisi veya vurgu bitkisi olarak; doğal peyzajda, bahçelerde veya parklarda kullanılır. Bitki, bulunduğu ortama, değişik topraklara ve iklim şartlarına, kolayca uyum sağlaması nedenleri ile de tercih edilir. Çok az bir suyla idare edebilmesi kurakçıl (xeriscape) peyzajda önemi arttırır. Yangına birçok çalıdan daha dayanıklıdır.

Heteromeles arbutifolia, elmaya benzeyen meyveleri yenilebilir ve bunlardan reçel yapılmaktadır. Meyveleri kurutulup saklanır ve daha sonra lapa ve pankek yapımında kullanılır. Toyon meyveleri, Alzheimer hastalığının tedavisinde geleneksel ilaç olarak kullanılmaktadır. Son yıllardaki çalışmalar meyvelerin toksisite yönünden zararlı olmadığını göstermiştir. Meyveden elde edilen bileşenler anti-inflamatuar (iltihap giderici) etkiye sahiptir. Ağaççığın ahşabı; eskiden, değişik süs eşyaları, çanaklar, fincanlar, ok ve bahçe kazığı yapılmasında kullanılmıştır.