JUNİPERUS OXYCEDRUS – KATRAN ARDICI AĞACI
Juniperus oxycedrus, Cupressaceae (Servigiller) ailesi, Juniperus cinsine ait bir türdür. Doğal olarak batıda Fas ve Portekiz’den, doğuda Suriye, Lübnan, İsrail’e kadar uzanan Akdeniz sahil ülkeleri ile iç kısımda; Irak ve İran’da bulunmaktadır. Doğasında deniz seviyesinden 2200 m ye yüksekliğe kadar görülmektedir. Juniperus Yunanca genç kalan demektir, cinsin her dem yeşil olmasından dolayı kullanılmıştır. Yunanca “0xys” keskin, “cedrus” ise Latince kozalaklı bitkiler için kullanılan genel bir tanımlamadır. Tür adı Oxycedrus Keskin Servi demektir, yapraklarının batıcı özelliğini işaret etmektedir. Ağaç genellikle iki cinslidir, erkek ve dişi bireyler ayrıdır.
Katran Ardıcı Ağacı’nın kabul edilen dört alt türü bulunmaktadır: Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus (sahil ve sahilden uzak kısımlarda en yaygın olan), Juniperus oxycedrus subsp. macrocarpa (2-3 mm geniş yapraklı ve 12-18 mm büyük kozalaklı, Akdeniz ve Karadeniz sahillerinde bulunur), Juniperus oxycedrus subsp. badia (Kuzey Cezayir iç kısımları ve İber Yarımadasında bulunur, kozalakları 10-13 mm, olgunlaşınca kenarları mor renkte), Juniperus oxycedrus subsp. transtagana (Portekiz ve İspanyada bulunan bir alt türdür). Türkiye florasında Juniperus oxycedrus subsp. oxycedrus ve Juniperus oxycedrus subsp. macrocarpa bulunmaktadır.
Juniperus oxycedrus her dem yeşil bir çalı veya ağaçtır, 2-3 metre yüksekliğinde dolgun bir çalı olabildiği gibi, dik uzayan 10-15 metreye kadar boylanan bir ağaç olabilir. Sıklıkla çok gövdeli, yükselen veya aşağı uzanan dalları ile yuvarlak bir çatı yapan bitkidir. Gövde düzgün, açık gri renklidir, üç köşeli dallar, çıktıklarında yeşil renkte olup, ileriki yıllarda sarı-kahverengine dönerler. İğne yapraklar 5-20 mm uzunluğunda ve 1-2 m kalınlığında, ortada yeşil bir çizgi ile ayrılan beyazımsı renktedir. İki cinselli çiçekler kış sonu açarlar. Önce yeşil, olgunlaşırken turuncu-kırmızı renkte olan dişi kozalaklar 12 mm ye kadar büyür, olgunlaşma 18 ay sürmektedir. Tam olgun kozalaklar mavimsi renge dönerler, her biri 2-3 adet, geniş oval şekilde tohum içerir. Kuşlar tarafından yenen meyvelerin yumuşak kısımları sindirilir, sert tohumlar ise dışkı ile değişik yerlere atılırlar. Polen taşıyan erkek kozalaklar sarı renktedir, 3 mm çapa kadar büyürler polenlerini boşalttıktan sonra ilkbahar başı kaybolurlar.
Katran Ardıcı Ağacı, nemli, gıdaca zengin ve iyi direne olan ortamı sevmektedir. Değişik pH derecelerine dayanıklıdır. Üretim tohum veya yarı sert çelikler ile yapılır. En az -20 ˚C. ye dayandığı bildirilmiştir. Yaprak bitleri, servi biti ve tırtıl gibi zararlılar ve phytophthora gibi çeşitli mantar hastalıklarına karşı hassastır.
Peyzajda kullanımı: Juniperus oxycedrus, tuza ve kuraklığa dayanıklılığı nedeni ile deniz kenarlarında informal çit yapımında kullanılmaktadır. Kır bahçeleri, informal bahçeler, kent parkları, sahil bahçelerinde soliter olarak, çit olarak veya parsellerin etrafında sınırlandırıcı olarak kullanılmaktadır. Özellikle yerine alıştıktan sonra kuraklığa dayanıklı olması ve güzel mavimsi rengi ile peyzaj mimarlarının informal alanlarda tercih edebileceği bir bitkidir.
Önem ve Kullanılışı: Katran Ardıcı Ağacı’nın odunu sert ve dayanıklıdır bu nedenle mobilya ve değerli ahşap ürünleri yapımında kullanılmaktadır. Bitkinin gövde ve dallarından elde edilen katran yağı esansiyel bir yağdır. Koyu renkli, keskin kokulu bu yağ, kozmetik sanayiinde, deri hastalıkları merhemlerinde ve tütsü olarak kullanılmaktadır. Yağın mikrop öldürücü (antiseptik) ve parazit öldürücü (antiparasitik) özellikleri vardır. Sabun, deterjan, krem, losyon ve parfümlerde koku verici olarak kullanılmaktadır. Juniperlerin yalancı meyvesi olan dişi kozalakları, özellikle kuzey Avrupa ve İskandinav ülkelerinde keskin kokusu nedeni ile et yemeklerinde kullanılmaktadır. Katran yağını eski Romalı’lar ölülerin muhafazası için kullanmışlar, Katran Ardıcı ağacının yakıldığı zaman çıkan kokunun yılanları kaçırdığına inanmışlardır. Bazen bebeklerde şiddetli allerjik reaksiyona neden olabilir. Ekolojik olarak, bitkinin meyveleri bazı kuşlar için çekicidir.









