STYRAX OFFICINALIS – TESBİH ÇALISI – AYI FINDIĞI
Styracaceae (Ayıfındığıgiller) ailesi, genellikle tropik ve subtropiklerde yaşayan, çalı veya ağaçlardan oluşan, 11 cins ve 130 türü kapsar. Styrax türleri hem Amerika hem de Asya kıtasında bulunmaktadır.
Styrax officinalis Styracaceae ailesine ait bir türdür. Doğal olarak güneydoğu Avrupa ve Küçük Asya (İtalya, Arnavutluk, Bulgaristan, Yunanistan, Girit Adası, Rodos Adası, Kıbrıs, Türkiye, Suriye, Lübnan ve İsrail) de bulunmaktadır. Türkiye’de Güney Marmara, Karadeniz bölgesi, Ege bölgesi, Antalya, Adana ve Fırat nehri havzasında bulunurlar. Genelde denizden 1500 m yüksekliğe kadar olan dağ kenarları, akarsu kenarları, özellikle karışık orman bölgelerinde rastlanmatadırlar. Amerika kıtasına ait bazı alt türler: Styrax officinalis var. californicus, Styrax officinalis var. fulvescens, Styrax officinalis var. jaliscanus, Styrax officinalis subsp. redivivus’dur, ancak son yapılan moleküler analizler sonucu, bu alt tür olarak kabul edilen bu bitkilerin başka bir tür olabilecekleri bildirilmiştir. Cins adı Sytrax Arapça, rezin üretilen bitkiler ve özellikle Sytrax officinalis için kullanılan “assthirak” kelimesinden türetilmiştir. “Officinalis” eki ise orta çağda bitkisel ilaçların, likör, parfüm vb maddelerin yapıldığı laboratuvar veya dükkanlara verilen Latince “opificina” kelimesinden gelmektedir. Bitki dilimizde Ayı Fındığı, Çakıldak, Tespihlik, Yaban Ayvası, Zamzalak adları ile de bilinmektedir.
Tesbih Çalısı yaprak döken, ilkbaharda beyaz çiçekler ile kaplanan, bu nedenle İngilizce’de Kartanesi olarak isimlendirilen bir çalıdır. Bulunduğu ülkelerde yiyecek, tıbbi ve başka amaçlar ile kullanılmaktadır. Bitki 5 metreye kadar boylanabilir. İnce kırmızımsı renkteki dalcıklardan, almaşık olarak çıkan yaprakları, elips şeklinde, 5-10 cm uzunluk ve 3-6 cm genişliktedir. Sytrax officinalis hermafrodit (hem erkek hemde dişi organlara sahip) bir bitkidir. Nisan ayından Haziran’a kadar, dalcıkların ucunda 3-8 adet çiçek açarlar. Çan şeklinde, sarkıcı, beyaz ve kokulu çiçekler 2 cm uzunluğundadır. Çiçek tacı 5-8 adet taç yaprak ve çok sayıda sarı renkte erkek organ (stamen) içerir, çanak yapraklar 5 lobdan oluşmaktadır. Yuvarlak meyveler, yaz sonunda olgunlaşırlar.
Tesbih Çalısı toprak bakımından fazla seçici değildir ancak iyi drenajlı ve nemli toprağı tercih eder. Yarı gölge ortamı sevmekle birlikte, güneşe dayanıklıdır. -15 ˚C soğuğa dayanırsa da kışın soğuk rüzgarlardan zarar görebilir. Fazla su gereksinimi yoktur, kurak Akdeniz yazını kolaylıkla atlatmaktadır. Üretimi tohum veya çelikle olur. Tohum üretimi için soğuklama önerilir. Çelik üretimi ise tercihan yaz ortasında alınan yarı odunsu çelikler ile yapılır.
Sytrax officinalis eski çağlardan beri bilinen “Storax” adı verilen kokulu reçinenin elde edildiği bitkidir. Storaks bitkinin gövdesinde açılan yaralardan elde edilir, anti septik (mikrop kırıcı) ve ekspektoran (balgam söktürücü) olarak kullanılmaktadır. Kokulu olduğundan tıpta, kozmetik sanayiinde, tütsü yapımında ve daha az olarak gıda sanayinde yararlanılmaktadır.
Peyzajda kullanımı: Tesbih Çalısı düzgün yuvarlak çatı yapan, çiçeklenmesi çekici bir görüntü sergileyen, güzel bir çalıdır. Vurgu bitkisi, karışık bordür bitkisi olarak kullanılabilir. Akdeniz veya diğer sahillerde, doğal bitki örtüsünün istendiği bahçeler için de uygun bir bitkidir.











