Vitex agnus-castus Lamiaceae (eski sınıflandırmada Verbenaceae) “Ballıbabagiller” ailesine ait, yaprak döken, çalı veya küçük ağaçtır. İngilizce’de Chaste (cinsel perhiz) Ağacı ve Yabani Lavanta adları ile bilinmektedir. Türkiye’de Papaz Biberi, Keşiş Biberi ve Beş Parmak Ağacı ve Namus ağacı olarak da adlandırılmaktadır. Vitex agnus-castus, vitex cinsinin soğuğa dayanıklı birkaç türünden biridir, diğerleri tropik veya subtropiklerde yetişen çiçekli türlerdir. Theophrastus “Bitkiler Hakkında” ki kitabında; bitkiyi agnos olarak adlandırmıştır. Vitex adı, Pliny tarafından Latince vieo “örme ve bağlama” dan türetilmiştir, bitkinin sepet yapımında kullanılmasından dolayı verilmiştir. Eski zamanlarda bitkinin anafrodizyak (cinsel uyarıyı önleyici) olduğu düşünülmüş, Pliny “Historia Naturalis– Doğa Tarihi” adlı kitabında; eski Yunan’da her yıl, üç gün süren, tanrıça Demeter ve kızı Persphone onurunu düzenlenen, yalnız kadınların katıldığı Thesmophoria festivalinde, katılımcı kadınların cinsel isteklerini azaltmak için Hayıt dal ve yapraklarından yaptıkları yataklarda yattığını yazmıştır.

Vitex agnus-castus Akdeniz ve batı Asya’ya özgü bir bitkidir. Doğal olarak: (Tunus, Cezayir, Libya, Fas, Mısır, Baleare Adası, İspanya, Fransa, İtalya, Slovenya, Hırvatistan, Arnavutluk, Yunanistan, Bulgaristan, Türkiye, Kıbrıs, Suriye, Lübnan, İran, Irak, Kuzey Kafkasya, Pakistan, Afganistan, Tajikistan, Türkmenistan’da bulunmaktadır. Türkiye’de Karadeniz, Marmara, Ege ve Akdeniz kıyılarında, denizden 750 metre yüksekliğe kadar olan alanlarda doğal yayılış göstermektedir. Bitkinin bugün Amerika kıtasında birçok ülkede üretimi yapılmaktadır.

Hayıt, yaprak döken, büyük çalı veya küçük ağaçtır, 3-5 metre boya erişir, bununla birlikte, sıcak ülkelerde 8 metreye kadar boylandığı görülmüştür. Palmat (elsi) yapıya sahip, 5-7 yaprakçıktan oluşan, güzel kokulu yapraklarının üstü, koyu yeşil, altları ise gri renktedir. İlkbahar ve aylarında, 12-20 cm saplar üzerinde, lavanta-mavi, bazen beyaz renkli küçük çiçekler çıkarlar, bunlar sonradan 2-3 mm çapında yuvarlak meyvelere dönüşürler. Bitki sıklıkla sonbaharda da çiçek açar. Çiçekler, kelebek ve arılar için çekicidir, bu nedenle bal yetiştiricileri, iyi ürün elde etmek için, arı yetiştirilen bölgelere bu ağaçları dikerler.

Vitex agnus-castus yarı güneşli ortamda olabilirse de tercihi, bol güneş ve iyi drenajlı bir ortamdır, toprak bakımından seçici değildir. Kuraklık ve tuzluluğa dayanıklıdır. Aşırı soğuk ve ıslak ortamda toprak üstü kısmını kaybeder, ilkbaharda tekrar sürer. Döllenmesi için diğer bir bitkiye gereksinimi olmakla birlikte, bazen kendini dölleyebilmektedir. Üretimi tohum veya çelikleme ile yapılır. Sonbaharda yapılan budama, ilk bahardaki çiçeklenmeyi ve ürünü arttırır. Çiçeklenme yeni sürgünlerde olduğu için, ilkbaharda yeni sürgünlere yapılacak budama ürün hasadını önemli ölçüde azaltır. Hayıt, −20 °C dona dayanmaktadır, daha soğuk ortamlarda, üst aksamını kaybeden bitkinin ilkbaharda alttan yeniden sürdüğü gözlenmiştir. Ilıman ortamda 5 metreye yükselebilen, büyük çalı veya ağaç şeklindeki bitki, soğuk ortamda 100-150 cm yüksekliğinde, çok yıllık herbesiyöz bir bitki görünümde olur.

Peyzajda Kullanımı: Vitex agnus-castus, Uzun zamandan beri temizlik, saflık sembolü olarak vurgu bitkisi olarak kullanılmıştır. Patika ve bordür bitkisi olarak kullanılmaya uygundur. Cadde veya orta refüj bitkisi olarak kullanıldığında, boyunun kısalığı nedeni ile elektrik telleri ile ilgili bir problem yaşanmaz, ancak bitki yana büyüdüğünden, trafik görüntüsünü kapatmamak için yalnız geniş orta refüj alanlarında tercih edilmelidir. Büyük saksılarda yetiştirmek için de uygun bir bitkidir.

Hayıt, iridoid, flavonoid, progestin ve esansiyel yağlar içerir. Bu maddelerin kompozisyonu, adet düzeni ayarlanması ve menopozda önemli rol oynar. Alternatif tıpta, bitkinin yaprakları, son 10 cm kısımdaki dalları, çiçekleri ve meyveleri kullanılmaktadır. Vitex agnus-castus adet düzensizliklerinde ve ağrısında, adet öncesi kasık ve bel ağrılarında ve menopozda kullanılmaktadır. Meyvelerin hem kadın hem de erkek üreme sisteminde tonik olduğu söylenmiştir. Meyve ve tohumları anafrodizyaktır, cinsel iştahı azaltmada kullanılır. Ağrılı meme sendromunda (mastodinya) etkili olduğu ileri sürülmüştür.